Kista Nədən Əmələ Gəlir?

Kista nədən əmələ gəlir? Bu sual bir çox qadını, xüsusilə də sağlamlığına diqqət edən anaları və gələcək anaları dərindən narahat edir. Kista, içi maye, hava və ya yarı-bərk maddə ilə dolu olan kisəyəbənzər bir quruluşdur və bədənin demək olar ki, hər yerində yarana bilər. Xoşbəxtlikdən, kistaların əksəriyyəti xoşxassəli (xərçəng olmayan) olur və çox vaxt heç bir müalicə tələb etmədən öz-özünə sovrulur. Ancaq bəzi hallarda ağrı, narahatlıq və ya daha ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Bu məqalədə kistaların yaranma səbəblərini, onların növlərini və hansı hallarda həkimə müraciət etməyin vacib olduğunu sadə və anlaşılan dildə izah edəcəyik.

Kistaların Yaranmasının Əsas Səbəbləri Nələrdir?

Kistaların formalaşması müxtəlif amillərdən asılıdır və hər bir növün özünəməxsus yaranma mexanizmi var. Ümumi səbəbləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

• Vəzilərin Axacaqlarının Tıxanması: Bədənimizdəki tər, yağ və digər mayeləri ifraz edən vəzilərin axacaqları bağlandıqda, maye geri yığılaraq kista əmələ gətirə bilər. Dərialtı piy vəzilərinin tıxanması nəticəsində yaranan epidermal kistalar buna ən yaxşı nümunədir.
• Hormonal Dəyişikliklər: Qadınlarda yumurtalıq kistalarının yaranması birbaşa menstrual tsikl və hormonal balansla əlaqəlidir. Funksional kistalar (follikulyar və sarı cisim kistaları) yumurtlama prosesi zamanı normal hormonal dəyişikliklər nəticəsində əmələ gəlir və adətən bir neçə tsikl ərzində yox olur. Azərbaycanda ginekoloqlara müraciət edən qadınlar arasında yumurtalıq kistaları ən çox rastlanan problemlərdən biridir.
• Xroniki İltihabi Proseslər: Uzun müddət davam edən iltihablar toxumaların zədələnməsinə və bu nahiyələrdə maye toplanmasına səbəb olaraq kista formalaşdıra bilər.
• Genetik Meyillilik: Bəzi kista növləri, məsələn, polikistik böyrək xəstəliyi kimi, genetik olaraq nəsildən-nəslə ötürülə bilər.
• Hüceyrələrin Anormal İnkişafı: Hüceyrə bölünməsi prosesində baş verən pozğunluqlar da kistaların yaranmasına təkan verə bilər.
• Parazitlər və İnfeksiyalar: Bəzi hallarda infeksion və ya parazitar xəstəliklər bədənin müxtəlif orqanlarında kistaların əmələ gəlməsinə səbəb ola bilir.

Qadınlarda Ən Çox Rastlanan Kista Növləri

Qadın sağlamlığı kontekstində bəzi kista növlərinə daha tez-tez rast gəlinir. Bu kistaların nədən əmələ gəldiyini bilmək, narahatlığı azaltmağa kömək edir.

1. Yumurtalıq Kistaları

Yumurtalıq kistaları, demək olar ki, hər bir qadının həyatının müəyyən bir dövründə qarşılaşa biləcəyi bir haldır. Əsasən iki növə ayrılır:

• Funksional Kistalar: Bunlar ən geniş yayılmış növdür və menstrual tsiklin normal bir hissəsi kimi ortaya çıxır. Adətən zərərsizdir və 1-3 ay ərzində öz-özünə keçir.
• Patoloji Kistalar: Bunlar hüceyrələrin anormal böyüməsi nəticəsində yaranır. Dermoid kistalar, sistadenomalar və endometriomalar (şokolad kistaları) bu qrupa daxildir. Bu kistalar daha çox diqqət tələb edir.

Yerli Məlumat: Bakıdakı özəl klinikaların statistikasına görə, 35 yaşdan aşağı qadınlarda aşkarlanan yumurtalıq kistalarının təxminən 90%-i funksional və xoşxassəli olur.

2. Süd Vəzi Kistaları

Süd vəzilərində yaranan, içi maye dolu kisəciklərdir. Əsasən 30-50 yaş arası qadınlarda hormonal dəyişikliklərlə əlaqədar yaranır və menopauzadan sonra adətən rast gəlinmir. Süd vəzi kistalarının əksəriyyəti xoşxassəlidir, lakin hər hansı bir düyün hiss etdikdə mütləq mammoloqa müraciət etmək vacibdir.

3. Bartolin Vəzi Kistası

Bartolin vəziləri uşaqlıq yolu girişində yerləşən və onu nəmləndirən maye ifraz edən kiçik orqanlardır. Bu vəzilərin axacağı tıxandıqda, maye içəridə yığılaraq ağrılı bir kista əmələ gətirir.

Kistanın Əlamətləri və Nə Zaman Həkimə Müraciət Etməli?

Kistaların əksəriyyəti heç bir əlamət göstərmir və təsadüfən ultrasəs müayinəsi (USM) zamanı aşkarlanır. Lakin bəzi hallarda aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:

• Ağrı: Kistanın yerləşdiyi nahiyədə küt və ya kəskin ağrı.
• Şişkinlik: Dəri altında və ya qarın boşluğunda hiss edilən şişkinlik.
• Orqanların Fəaliyyətinin Pozulması: Kista böyüyərək ətrafdakı orqanları sıxdıqda onların normal işinə mane ola bilər (məsələn, sidik kisəsini sıxdıqda tez-tez sidiyə getmə).
• Hormonal Pozğunluqlar: Yumurtalıq kistaları bəzən menstrual tsiklin pozulmasına, ləkələnməyə səbəb ola bilər.

Təcili həkimə müraciət etməli olduğunuz hallar:

• Qəfil başlayan, dözülməz qarın ağrısı
• Yüksək hərarət və ürəkbulanma ilə müşayiət olunan ağrı
• Başgicəllənmə, zəiflik və sürətli nəfəsalma

Bu əlamətlər kistanın partlaması və ya burulması kimi təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyətlərin göstəricisi ola bilər.

Unutmayın ki, vaxtında edilən diaqnostika sağlamlığınızın qorunması üçün atılan ən vacib addımdır. Hər hansı bir şübhəniz varsa, mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.